در جامعه مدنی اسلامی همانند حقی که والدین بر فرزند و نیز فرزندان بر پدر و مادر خود دارند، حکومت بر مردم حقی دارد  و همچنین  مردم بر حکومت حقی دارند.
هرچند این حقوق دو طرفه در جوامع غربی بصورت قانون های مختلف از جمله قوانین اجتماعی و قانون اساسی در آمده است ، اما حضرت علی (ع) در چهارده قرن پیش این حقوق را به بهترین شکل خود مدون ساخته است.
ایشان در خطبه 34 خود زمانیکه مردم را برای نبرد با معاویه آماده می کند می فرماید: «ای مردم همانا که شمار را بر من حقی است و مرا به شما حقی؛ حق شما بر من اینست که خیرخواه شما باشم و نیاز شما را از خزانه ملت چنانکه در خور است برآورم و شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آداب آموزم تا بدانید. اما حقی که من بر شما دارم اینست که در پیمان بیعت وفادار باشید و در حضور و غیبت من خیر خواه من باشید و هنگامی که شما را بخوانم به دعوت من پاسخ گویید. و چون فرمان دهم بپذیرید و انجام دهید.»
چهارده قرن پیش علی (ع) از حق داشتن آموزش و پرورش رایگان ، به تعبیری نظام بیمه ای و خدمات مالی به مردم و حق داشتن آینده ای روش بعنوان تکالیف اولیه یک زمامدار حکومت اسلامی نسبت به مردمش گفته است. در کنار این هم مردم این جامعه را موظف دانسته که به دستورات زمامدار خود گردن نهند.
در نامه‏ای که به عامل آذربایجان می‏نویسد چنین می‏فرماید :
«و ان عملک لیس لک بطعمه و لکنه فی عنقک امانه و انت مسترعی‏ لمن فوقک لیس لک ان تفتات فی رعیته »  "
مبادا بپنداری که حکومتی که به تو سپرده شده است یک شکار است که به‏ چنگت افتاده است ، خیر ، امانتی برگردنت گذاشته شده است و ما فوق تو از تو رعایت و نگهبانی و حفظ حقوق مردم را می‏خواهد . تو را نرسد که به استبداد و دلخواه در میان‏ مردم رفتار کنی .
در خصوص شرایط و وی‍گی های یک زمامدار حکومت اسلامی امیرالمومنین علی (ع)   سخنان فراوانی دارند که در ادامه برخی از این خصوصیات را با هم مرور می کنیم.

1- زمامدار حکومت اسلامی باید از هوس های دنیوی دوری کند:
حضرت علی (ع) در نامه ای که به اسود پسر قطیبه حاکم حلوان (یکی از شهر های ایران در

حارث همدانى یکى از دوستان و ارادتمندان مخلص حضرت على بود، و مقام ارجمندى در نزد امام داشت حارث مریض شد، حضرت على علیه السلام به عیادت او رفت و پس از احوالپرسى به او فرمود:

اى حارث ! به تو بشارت مى دهم که در وقت مرگ و هنگام عبور از پل صراط، و در کنار حوض کوثر، و موقع (مقاسمه ) مرا مى بینى و مى شناسى .

حارث عرض کرد:

مقاسمه چیست ؟

حضرت فرمود:

مقاسمه ، با آتش انجام مى گیرد. روز قیامت من با آتش جهنم مردم را تقسیم مى کنم ، به آتش مى گویم :

اى آتش ! این دوست من است او را رها کن ! و این دشمن من است او را بگیر!

آنگاه حضرت دست حارث را گرفت و فرمود:

اى حارث ! همین طور که دست تو را گرفته ام ، پیامبر صلى الله علیه و آله دست مرا گرفته بود، در آن وقت من از حسد قریش و منافقین به آن حضرت شکایت نمودم ، به من فرمود:

هنگامى که روز قیامت برپا مى شود من ریسمان محکم خدا را مى گیرم ، و تو اى على ! دامن مرا مى گیرى و شیعیان دامن تو را مى گیرند...

سپس سه بار فرمود:

اى حارث تو با آن کسى که دوستش دارى خواهى بود و همراه کردارت مى باشى .